तनहुँ नेपालमा पछिल्लो समय मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएको तथ्यांकहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। तिनैमध्ये एक प्रमुख समस्या हो – “मन आत्तिने” भन्ने अवस्था। यसलाई सामान्य रूपमा “अचानक असजिलो हुने, डर लाग्ने, बेचैनी हुने वा काम गर्ने उत्साह हराउने” रूपमा बुझिन्छ। प्रायः मानिसहरूले यसलाई सामान्य कमजोरी वा शरीर थकाइसँग जोडेर बेवास्ता गर्ने गरेका छन्। तर स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार, यो दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी रोगको सुरुआती संकेत हुन सक्छ।
मन आट्ने समस्या के हो?
“मन आत्तिने” भन्ने शब्द नेपाली भाषामा सामान्यतया मानसिक अशान्ति, अस्वस्थता वा चित्त नलाग्ने अवस्थालाई जनाउन प्रयोग हुन्छ। तर चिकित्सकीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो चिन्ता विकार (Anxiety Disorder), प्यानिक अट्याक (Panic Attack) वा डिप्रेसन (Depression) को प्रारम्भिक लक्षण हुन सक्छ।
मानसिक स्वास्थ्य विज्ञ डा. सविता कोईरालाका अनुसार,
“मानिसले आफैंलाई अचानक असजिलो महसुस गर्नु, मुटु चाँडो धड्कनु, पसिना आउनु वा सामान्य काममा पनि मन नलाग्नु मन आट्ने समस्याका सामान्य लक्षण हुन्। यसलाई बेवास्ता गर्दा दीर्घकालीन मानसिक रोगमा परिणत हुन सक्छ।”
नेपालमा बढ्दो समस्या
स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार, नेपालमा झण्डै १५% जनसंख्यामा कुनै न कुनै मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या रहेको अनुमान छ। तीमध्ये धेरैजसोले उपचार लिएका छैनन्। ग्रामीण क्षेत्रमा अझै मानसिक स्वास्थ्यलाई लाज वा कलंकको रूपमा हेर्ने गरिन्छ।
विशेषगरी,
- विद्यार्थीहरूमा परीक्षा, रोजगारी र भविष्यप्रतिको चिन्ता,
- विदेश जान चाहने युवामा असफलता वा आर्थिक दबाब,
- शहरी क्षेत्रमा व्यस्त जीवनशैली, तनाव, बेरोजगारी,
- महिलामा घरेलु हिंसा, परिवारको जिम्मेवारी,
- बुढाबुढीमा सामाजिक एक्लोपन
यी सबै कारणले गर्दा “मन आट्ने” समस्या दिन–प्रतिदिन बढिरहेको छ।
लक्षणहरू
मन आत्तिने समस्याका सामान्य लक्षणहरू यस प्रकार छन् –
- अचानक बेचैनी वा डर लाग्ने
- मुटु चाँडो धड्कनु, श्वास फेर्न गाह्रो हुनु
- पसिना आउनु, हातखुट्टा काँप्नु
- सामान्य काममा पनि मन नलाग्ने वा ध्यान नलग्ने
- समाजमा बस्न डराउने वा टाढा रहन खोज्ने
- निद्रामा समस्या, बारम्बार दु:स्वप्न देख्ने
- भविष्यप्रति निराशा वा आत्महत्या गर्ने सोच आउनु
यदि यी लक्षणहरू लामो समयसम्म देखिए भने तुरुन्तै मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ।
कारणहरू
मन आत्तिने समस्या केवल मानसिक कारणले मात्र होइन, शारीरिक वा सामाजिक कारणले पनि आउन सक्छ।
- मानसिक कारण : तनाव, चिन्ता, निराशा, पुराना आघात (trauma)
- शारीरिक कारण : थाइराइड, मधुमेह, रक्तचाप वा हार्मोन असन्तुलन
- सामाजिक कारण : बेरोजगारी, गरिबी, सामाजिक दबाब, नशा सेवन
डा. राजन श्रेष्ठ भन्छन्,
“नेपालमा धेरै बिरामीहरू पेट दुख्यो वा टाउको दुख्यो भन्दै आउँछन्, तर वास्तविक कारण मानसिक स्वास्थ्य समस्या हुन्छ। शरीरको दुखाइलाई मात्र हेरेर उपचार गर्दा समस्या झन् जटिल बन्छ।”
नेपालमा उपचार र पहुँच
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य उपचार गर्ने सुविधा सीमित छ। राजधानी बाहिरका धेरै जिल्लामा मानसिक रोग विशेषज्ञ (Psychiatrist) नै छैनन्। ७७ जिल्लामध्ये करिब आधा जिल्लामा मात्रै आधारभूत मानसिक स्वास्थ्य सेवा पुगेको छ।
त्रिवि शिक्षण अस्पताल, मानसिक रोग अस्पताल (लगनखेल), वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल लगायत केही संस्थाले मात्र विशेष सेवा दिइरहेका छन्। तर ती सबैमा अत्यधिक चाप छ।
सरकारले “मानसिक स्वास्थ्य रणनीति २०७७” ल्याएको भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा अझै प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।
सामाजिक दृष्टिकोण
नेपालमा मानसिक रोगलाई अझै पनि “पागल” भन्ने गलत दृष्टिकोणले हेरिन्छ। यसै कारण धेरै बिरामी उपचार गर्न लजाउँछन्। परिवारले समेत बेवास्ता गर्ने भएकाले उनीहरू अझै समस्यामा फस्छन्।
मानसिक स्वास्थ्य अभियानकर्मी मन्जु थापाका अनुसार,
“हामीसँग मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका धेरै मानिसहरू उपचार गर्न नआउने, तर झारफुक वा तान्त्रिककहाँ जाने गरेको पाइन्छ। यसले समयमै उपचार हुन नपाएर अवस्था बिग्रन्छ।”
विज्ञहरूको सुझाव
स्वास्थ्य विज्ञहरूले “मन आत्तिने” समस्या देखिने बित्तिकै अपनाउनुपर्ने उपाय यसप्रकार छन् –
- साझेदारी – समस्या परिवार वा नजिकका साथीलाई भन्नुहोस्।
- आराम र शान्त वातावरण – ध्यान, योग वा सास फेर्ने अभ्यास गर्न सकिन्छ।
- नियमित व्यायाम – मानसिक स्वास्थ्यलाई सुदृढ बनाउँछ।
- सन्तुलित आहार – प्रशस्त फलफूल, तरकारी, पानी सेवन गर्नुपर्ने।
- नशाबाट टाढा – मदिरा, चुरोट वा अन्य नशाले समस्या बढाउँछ।
- व्यावसायिक परामर्श – आवश्यक परे चिकित्सक वा काउन्सलरलाई भेट्नु।
तथ्यांक र अवस्था
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, विश्वभर करिब ३५ करोड मानिस डिप्रेसनमा छन् र हरेक वर्ष झण्डै ८ लाख मानिस आत्महत्याका कारण मृत्यु हुन्छ। नेपालमा मात्र प्रत्येक वर्ष करिब ५,००० मानिस आत्महत्या गर्ने तथ्याङ्क छ। धेरैजसो आत्महत्याको कारण मानसिक समस्या, विशेष गरी चिन्ता र निराशा (Depression) हो।
यसले देखाउँछ कि “मन आत्तिने” जस्तो देखिने सामान्य समस्या दीर्घकालमा घातक हुन सक्छ।
