तनहुँ ११ श्रावण । नेपालीहरूको महान् पर्व दशैं नजिकिँदै गर्दा बजारदेखि घरघरमा मासुजन्य परिकारको चर्चा सुरु भइसकेको छ। दशैंलाई खासगरी मासु खाने पर्वको रूपमा पनि लिइन्छ। वर्षभरि मासु नखाने वा कम खाने परिवारहरू पनि दशैंमा रगताम्य बलि र स्वादिलो भान्सासँग जोडिन्छन्। परम्परागत रूपमा दशैंको भोग, भोज र रमाइलो बिना मासु अधुरो ठानिन्छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा स्वास्थ्य चेतना बढ्दै गएपछि “मासु खाँदा कसरी खानु” भन्ने विषयमा समाजमा गम्भीर बहस सुरु भएको छ।
दशैं र मासुको सांस्कृतिक सम्बन्ध
दशैंमा मासु खाने परम्परा केवल स्वादसँग मात्र सम्बन्धित छैन। हिन्दु परम्परामा दशैंलाई शक्ति पूजा, देवी दुर्गा र उनका अवतारहरूको सम्मान गर्ने पर्व मानिन्छ। देवीलाई खुसि पार्नका लागि बली दिने परम्परा पुरानो मान्यता हो। बली स्वरूप चढाइने राम, बोका, हाँस, कुखुरा लगायतका जनावरहरूको मासु त्यसपछि परिवारमा बाँडेर खाने चलन छ। यसरी हेर्दा दशैंको मासु केवल खानपिन मात्र नभई धार्मिक, सांस्कृतिक र सामुदायिक जीवनसँग जोडिएको पाटो हो।
मासु र स्वास्थ्य: अवसर कि चुनौती?
नेपालमा हरेक वर्ष दशैंमा लाखौं टन मासु उपभोग हुने अनुमान गरिन्छ। मासुमा पाइने प्रोटिन, आइरन, भिटामिन B12, जिंक लगायतका पोषक तत्व शरीरका लागि आवश्यक हुन्छन्। तर, अत्यधिक मात्रामा वा गलत तरिकाले मासु खानु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक पनि हुन सक्छ।
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार दशैंमा मानिसहरूले सामान्यतया भन्दा धेरै मासु, तेल, नुन र मसला प्रयोग गर्छन्। यसले मोटोपना, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटु रोग र पेटका समस्या निम्त्याउने खतरा हुन्छ। त्यसैले दशैंलाई स्वाद मात्र होइन, स्वास्थ्य सन्तुलनसँग पनि जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
कसरी मासु खानु स्वस्थकर हुन्छ?
१. मात्रा नियन्त्रण
– मासु अत्यधिक नखाने।
– एकैपटक धेरै मासु खानुभन्दा सानो–सानो भागमा खाँदा शरीरमा सहज पच्छ।
– प्रतिदिन वयस्क व्यक्तिले करिब ७५–१०० ग्राम सम्म मासु खानु उपयुक्त मानिन्छ।
२. मासु छनोट
– बोसो कम भएको मासु रोज्नु राम्रो हुन्छ।
– कुखुराको मासु (छाला हटाएर), माछा वा बोसो कम भएको खसी/बोकाको मासु उपयुक्त हुन्छ।
– अत्यधिक प्रशोधित मासु (sausages, salami आदि) भन्दा ताजा मासु उत्तम हुन्छ।
३. पकाउने तरिका
– मासु धेरै तेलमा फ्राइ गर्ने वा डिप–फ्राइ गर्नेभन्दा ग्रिल, स्टिम, उबाल्ने वा न्यून तेलमा झोल बनाउने तरिका स्वस्थ हुन्छ।
– मसला, नुन र तेलको मात्रा नियन्त्रण गर्नु पर्छ।
– अधपकाएको वा बारम्बार तताएको मासु पेटमा गडबडी ल्याउन सक्छ।
४. सन्तुलित आहार
– मासु मात्र नभई हरियो सागसब्जी, दाल, फलफूल र फाइबरयुक्त पदार्थसँगै खानु पर्छ।
– सलाद वा तरकारीसँग मासु मिसाएर खानु अझ लाभदायी हुन्छ।
– पर्याप्त पानी पिउनु आवश्यक हुन्छ, जसले पाचन प्रक्रियामा सहयोग गर्छ।
दशैंमा हुने सामान्य स्वास्थ्य समस्या
१. पेट फुल्ने, अपच र ग्यास्ट्रिक – एकैपटक धेरै मासु र तातो मसला खाँदा हुन्छ।
२. रक्तचाप बढ्ने – नुन, तेल र बोसो बढी भएकाले।
३. मधुमेह रोगीमा चिनी र कार्बोहाइड्रेट बढी हुने – मिठाइ र मासु दुवै खाँदा।
४. कलेजोमा समस्या – मदिरा र बोसोयुक्त मासु एकसाथ खाँदा।
५. मुटु रोगीमा जोखिम – उच्च कोलेस्ट्रोल हुने भएकाले।
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूको सुझाव
काठमाडौंका पोषणविद् डा. सरिता मल्ल भन्छिन्, “दशैंमा मासु खानु नै गलत होइन, तर नियन्त्रण गरेर खान सकियो भने यसले स्वास्थ्यलाई हानी गर्दैन। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मात्रा, पकाउने तरिका र खानपानको सन्तुलन हो।”
त्यस्तै, मुटुरोग विशेषज्ञ डा. अनिल थापा भन्छन्, “दशैंको रमाइलोमा अत्यधिक मासु र मदिरा सेवन गर्दा आपतकालीन कोठामा बिरामीको भीड बढ्छ। त्यसैले मानिसहरूले ‘खानामा उत्सव, तर स्वास्थ्यमा नियन्त्रण’ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ।”
ग्रामीण बनाम शहरी प्रवृत्ति
ग्रामीण क्षेत्रमा दशैंको मासु खाने चलन अझै पनि बलि चढाउने संस्कारसँग जोडिएको छ। गाउँघरमा बोकाको मासु, रोटी, सेल र घरमै बनेको रक्सी खाने परम्परा बलियो छ। शहरतिर भने मासु सेवनमा नयाँ प्रवृत्ति देखिएको छ। सुपरमार्केटमा प्याकेटबन्द मासु, माछा, चिकन र फास्ट–फुड खपत बढ्दै गएको छ। यो सुविधाजनक भए पनि प्रशोधित मासु स्वास्थ्यका दृष्टिले जोखिमपूर्ण मानिन्छ।
वैकल्पिक दृष्टिकोण
पछिल्लो समय केही मानिसहरूले दशैंमा मासुको विकल्प खोज्न थालेका छन्। कोहीले मासुको सट्टा दूध, अण्डा वा दालजन्य प्रोटिन रोज्छन्। शाकाहारी परिकारलाई पनि पर्वसँग जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। यद्यपि, अझै पनि ठूलो संख्यामा नेपालीहरूले दशैंलाई मासु खाने अवसरको रूपमा हेर्छन्।
दशैंमा स्वास्थ्य सचेतनाका अभियान
नेपाल सरकारको स्वास्थ्य मन्त्रालय, विभिन्न गैरसरकारी संस्था र अस्पतालहरूले दशैं जस्ता चाडबाडमा स्वास्थ्य सचेतना फैलाउने गरेका छन्। उनीहरूले चाडबाडलाई रमाइलो बनाउँदै स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राख्ने सन्देश दिने गर्छन्। विशेष गरी, उच्च रक्तचाप, मधुमेह र मुटु रोग भएका बिरामीलाई मासु सेवनमा संयमता अपनाउन सल्लाह दिइन्छ।
निष्कर्ष
दशैं केवल चाडपर्व मात्र होइन, संस्कार, परम्परा र समुदायबीचको एकता हो। मासु यस चाडको अविभाज्य अंश भए पनि स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गरेर खाने बानीले दशैंपछिको जीवनलाई असर पार्न सक्छ। त्यसैले, दशैंमा मासु खानुहोस् तर ‘मात्रा, छनोट र तरिका’लाई ध्यान दिनुहोस्। स्वाद र स्वास्थ्य सँगसँगै हिँडे मात्र दशैंको रमाइलो पूरा हुन्छ।
