तनहुँ २६ भाद्र नेपालले पछिल्ला तीन दशकमा अनेकौँ आन्दोलन देखेको छ—१९९० को जनआन्दोलन, २००६ को दोस्रो जनआन्दोलन, मधेश आन्दोलन, पहिचान आन्दोलन, अनि विभिन्न खालका असन्तोषका लहरहरू। यी सबै आन्दोलनले देशलाई कुनै न कुनै मोडमा पुर्याएका छन्—कहिले व्यवस्था परिवर्तन, कहिले संविधान निर्माण, कहिले अधिकार विस्तार। तर हालैको Gen-Z आन्दोलन भने फरक छ। यसमा कुनै निश्चित दल, विचारधारा वा वर्गीय हितको मात्र प्रतिनिधित्व छैन। बरु, यो आन्दोलन नयाँ पुस्ताको, नयाँ चेतनाको, र नयाँ जीवनशैलीको दाबी हो।
Gen-Z आन्दोलनलाई बुझ्नका लागि पहिले यो पुस्ताको सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि, विश्वदृष्टि, र आकांक्षालाई बुझ्न जरुरी छ।
१. Gen-Z को सामाजिक–सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
Gen-Z भन्नाले सामान्यतया सन् १९९७ पछि जन्मिएका र २०१० तिर किशोरावस्थामा प्रवेश गरेका पुस्तालाई जनाइन्छ। नेपालमा यो पुस्ता अहिले १५ देखि ३० वर्षको उमेर समूहमा छ। यिनै उमेर समूह हाल देशको सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या हिस्सा बनेका छन्।
- डिजिटल पुस्ता: उनीहरू इन्टरनेट, स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालसँगै हुर्किएका छन्। समाचार, ज्ञान, विचार, वा मनोरञ्जन—सबै अनलाइनबाटै प्राप्त गर्छन्। यसैले उनीहरूलाई विश्वका ट्रेन्ड तत्काल थाहा हुन्छ।
- वैश्विक चेतना: उनीहरूले केवल काठमाडौं वा काठमाडौं बाहिरको राजनीति मात्र होइन, अमेरिका, युरोप वा दक्षिण एशियामा भइरहेका आन्दोलनहरूको खबर तुरुन्तै पाउँछन्। Black Lives Matter देखि Hong Kong protest सम्मका घटनाले उनीहरूलाई प्रभाव पारेको छ।
- स्वतन्त्रता र पहिचान: पुराना पुस्ताले जस्तै परिवार वा समुदायको दबाबमा सीमित भएर बस्न उनीहरू चाहँदैनन्। आफ्नो पहिचान, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, र अवसर खोज्ने संस्कार उनीहरूमा बलियो छ।
- शिक्षित तर निराश: यो पुस्ता अपेक्षाकृत शिक्षित छ, तर अवसरको कमीले निराश छ। उच्च शिक्षा लिएका युवाहरू बेरोजगार वा विदेश पलायन हुन बाध्य छन्।
२. किन भयो Gen-Z आन्दोलन?
नेपालमा युवा असन्तोष नयाँ कुरा होइन। तर Gen-Z आन्दोलन विशेष किन?
१. राजनीतिक असफलता
२०६२/६३ को आन्दोलनपछि जन्मिएको नयाँ व्यवस्थाले लोकतन्त्र र गणतन्त्र त ल्यायो, तर सुशासन, रोजगारी र पारदर्शिता ल्याउन सकेन। पुराना नेताहरू अझै सत्तामा छन्, तर उनीहरूका कार्यशैली पुरानै छ।
२. आर्थिक संकट र पलायन
देशमा रोजगारी छैन। लाखौँ युवा खाडी वा कोरियातर्फ जान बाध्य छन्। जसले देशमा बसेका युवालाई “किन हामी मात्र संघर्षरत?” भन्ने प्रश्नमा धकेलेको छ।
३. सामाजिक असमानता र भ्रष्टाचार
सरकारी सेवा लिन घुस दिनुपर्छ, शिक्षा र स्वास्थ्य महँगो छ, न्याय ढिलो हुन्छ। यी कुराले युवामा आक्रोश जगाएको छ।
४. सामाजिक सञ्जालको प्रभाव
TikTok, Facebook, Instagram, Twitter (X) जस्ता प्लेटफर्महरूले युवालाई संगठित र सचेत बनाएका छन्। अब आन्दोलन केवल सडकमा होइन, भर्चुअल स्पेसमा पनि हुन्छ।
५. आशाको विफलता
पुराना दलहरूले बारम्बार “नयाँ नेपाल” को वाचा गरे तर त्यो पूरा भएन। अब Gen-Z ले आफ्नै शैलीमा परिवर्तन खोज्न थालेका छन्।
३. Gen-Z आन्दोलनले के सन्देश दियो?
यो आन्दोलन केवल असन्तोषको नारा मात्र होइन, एउटा पुस्ताको “घोषणा पत्र” हो। यसले केही मुख्य सन्देशहरू प्रष्ट दियो:
- Accountability चाहिन्छ: नेताले बोलेको कुरा पूरा नगरेसम्म उनीहरूलाई जिम्मेवार ठहर गर्नुपर्छ।
- Issue-based Politics: विचारधाराभन्दा बढी रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, पारदर्शिता जस्ता मुद्दा प्राथमिक हुनुपर्छ।
- Youth Leadership को माग: ७०-८० वर्षका नेताहरूको कब्जा तोडेर नयाँ पुस्ताले देशको नेतृत्व लिनुपर्छ।
- Digital-first Thinking: शासन र सेवा प्रवाह अब पुरानै शैलीमा होइन, प्रविधिमैत्री र पारदर्शी तरिकाले हुनुपर्छ।
- Inclusive Future: महिला, दलित, मधेसी, जनजाति, सबैलाई समान अवसर दिने माग Gen-Z बाट आउँछ।
४. नेपाल कुन मोडतर्फ जान सक्छ?
Gen-Z आन्दोलनपछि नेपालले केही सम्भावित मोडहरू लिन सक्छ:
क) सुधारको बाटो
यदि पुराना दल र नेताहरूले यो आन्दोलनलाई चेतावनीका रूपमा लिए भने उनीहरूले आफ्ना संरचना सुधार्ने, युवालाई नेतृत्वमा ल्याउने, र पारदर्शी शासन प्रणाली बनाउने प्रयास गर्न सक्छन्। यसले नेपाललाई स्थिरता र प्रगतितर्फ डोर्याउनेछ।
ख) वैकल्पिक नेतृत्वको उदय
यदि पुराना दलहरूले परिवर्तन नगरे भने, नयाँ राजनीतिक शक्ति जन्मिने सम्भावना प्रबल छ। इतिहासले देखाएको छ—जब पुराना शक्ति जनताबाट टाढा हुन्छन्, नयाँ शक्ति स्वतः जन्मिन्छ।
ग) अस्थिरता र निराशा
तर जोखिम पनि छ। यदि आन्दोलनले ठोस नतिजा नदियो भने, युवामा निराशा बढ्छ। उनीहरू झन् ठूलो संख्यामा विदेश पलायन गर्छन्। यसले देशलाई आर्थिक र सामाजिक रूपमा अझै कमजोर बनाउन सक्छ।
५. सामाजिक–आर्थिक प्रभाव
Gen-Z आन्दोलनको असर केवल राजनीति मात्र होइन, समाज र अर्थतन्त्रमा पनि पर्छ।
- सकारात्मक पक्ष: उद्यमशीलता, स्टार्टअप संस्कृति, र नवप्रवर्तनलाई यसले प्रोत्साहन दिन सक्छ।
- नकारात्मक पक्ष: निरन्तर अस्थिरता र आन्दोलनले लगानीकर्ता र उद्योगलाई हतोत्साहित गर्न सक्छ।
६. अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्य
Gen-Z आन्दोलन केवल नेपालमै होइन, विश्वभर भइरहेको छ। अमेरिका, भारत, हङकङ, युरोप—सबै ठाउँमा युवाहरू परिवर्तनको माग गर्दै सडकमा उत्रिएका छन्। नेपालमा पनि यही विश्वव्यापी लहरको प्रभाव देखिएको हो।
नेपालले यदि यो चेतनालाई आत्मसात गर्न सके भने, देशलाई नयाँ पुस्ताको ऊर्जा प्रयोग गरेर डिजिटल लोकतन्त्र, हरित अर्थतन्त्र, र समानतामूलक समाज बनाउने अवसर छ।
७. चुनौतीहरू
तर बाटो सजिलो छैन।
- पुराना दलहरूको प्रतिरोध: नेताहरू आफ्नो शक्ति छोड्न तयार हुँदैनन्।
- सङ्गठनको कमजोरी: Gen-Z आन्दोलन अझै loose structure मा छ, ठोस संगठनात्मक स्वरूप दिनुपर्छ।
- आर्थिक संसाधनको कमी: ठूला परिवर्तनका लागि आर्थिक स्रोत चाहिन्छ।
- धैर्यको कमी: युवा पुस्ता तत्काल परिणाम चाहन्छ, तर राजनीतिक परिवर्तन लामो समय लाग्ने प्रक्रिया हो।
निष्कर्ष
Gen-Z आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक नक्सामा नयाँ रेखा कोरेको छ। यो आन्दोलन केवल “आक्रोश” होइन, भविष्यको घोषणा पत्र हो। यो पुस्ताले आफ्नो आवाज स्पष्टसँग उठाइसकेको छ—उनीहरू पारदर्शिता, अवसर, न्याय र सम्मान चाहन्छन्।
नेपाल अब निर्णायक मोडमा छ। या त पुराना शक्ति र नेतृत्वले युवाको आवाजलाई आत्मसात गरेर सुधार गर्ने, या त नयाँ पुस्ताले नयाँ शक्ति निर्माण गर्ने। जुन बाटो रोजे पनि, नेपाललाई अब Gen-Z को युगतर्फ अघि बढ्नैपर्छ।
