के तपाईको छालामा पनि सेतो दाख छ ? होशियार

तनहुँ ६ भाद्र हालका दिनमा नेपालमा छालासम्बन्धी विभिन्न समस्या बढ्दै गएको चिकित्सकहरूले बताइरहेका छन्। त्यसमध्ये धेरैलाई चिन्तित पार्ने रोग हो– सेतो ड्युबी, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा भिटिलाइगो (Vitiligo) पनि भनिन्छ। सामान्य भाषामा यसलाई “फुली रोग” भनेर पनि चिनिन्छ। यो रोगले छालामा प्राकृतिक रंग हराउँदै सेतो दाग बनाइदिन्छ। सुरुवाती चरणमा सानो दाग देखिने यो समस्या विस्तारै बढ्दै गएर अनुहार, हातखुट्टा, ओंठ र संवेदनशील अङ्गमा समेत फैलन सक्छ।

नेपालमा यसलाई अझै सामाजिक दृष्टिले नराम्रोसँग हेर्ने प्रचलन भएकाले यस रोगले बिरामीमा शारीरिक मात्र नभई मानसिक दबाब पनि सिर्जना गर्ने गरेको पाइन्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार सेतो ड्युबी रोग संक्रामक भने होइन, तर समयमै उपचार र जीवनशैलीमा सुधार नगरे स्थिति गम्भीर हुन सक्छ।

लक्षणहरू : छालामा देखिने असमान सेतो दाग

विशेषज्ञहरूले यस रोगका लक्षणहरूलाई यसरी प्रस्तुत गरेका छन् :

सुरुमा छालामा हल्का सेतो वा फिक्का दाग देखिन्छ।
यी दागहरू विस्तारै बढ्दै जान्छन् र कहिलेकाहीँ समूहमा देखा पर्छन्।
अनुहार, हातखुट्टा, घाँटी, घुँडाभन्दा तल र ओंठ वरिपरि बढी देखिन्छ।
प्रभावित छालामा कपाल उम्रिए पनि त्यो सेतो हुन्छ।
घाममा छालाले सजिलै पोल्ने वा रातोपन देखाउने गर्छ।
दुखाइ वा चिलाउने भने हुँदैन, जसकारण धेरै बिरामी सुरुवाती चरणमा बेवास्ता गर्छन्।

सेतो ड्युबी किन हुन्छ ?

छालालाई रंग दिने मेलानिन नामक तत्व नष्ट वा कमजोर हुँदा सेतो ड्युबी हुन्छ। यसलाई प्रायः Autoimmune Disorder अर्थात शरीरको रोगप्रतिरोधात्मक प्रणालीले आफ्नै छालाको कोशिकालाई नष्ट गर्दा देखिने समस्या मानिन्छ।

कारणहरूमा :

वंशानुगत असर (घरपरिवारमा पहिले भएको)
तनाव र मानसिक दबाब
भिटामिन बी–१२ र फोलिक एसिडको कमी
घाममा लामो समय बस्नु
छालामा चोटपटक वा केमिकल पदार्थको असर
हार्मोन असन्तुलन

चिकित्सकहरूले भने अझै पनि यस रोगको पूर्ण कारण पत्ता नलागेको तर माथि उल्लेखित तत्वहरूले यसलाई उत्प्रेरित गर्ने बताउँछन्।

उपचारका उपाय

सेतो ड्युबी उपचार कठिन भए पनि असम्भव भने होइन। उपचारका विकल्पहरू यसरी रहेका छन् :

१) जीवनशैली र घरेलु उपाय

छालामा सीधै घाम लाग्न नदिने, सनस्क्रिन प्रयोग गर्ने।
अमिलो खानेकुरा, धेरै चिल्लो तथा एलर्जी हुने पदार्थ कम गर्ने।
भिटामिन बी–१२, फोलिक एसिड, फलफूल र हरियो तरकारी बढी खाने।
तनाव कम गर्ने, नियमित योगा वा ध्यान गर्ने।

२) चिकित्सकीय उपचार

Topical Creams: Corticosteroid वा Calcineurin Inhibitor प्रयोग गर्न सकिन्छ।
Phototherapy: PUVA वा Narrowband UVB प्रकाश उपचारले छालामा pigment फर्काउने।
Systemic Medicine: गम्भीर अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहमा ट्याब्लेट प्रयोग।
Surgical Treatment: स्थिर र गहिरो दाग भएका केसमा छाला प्रत्यारोपण (Skin Grafting)।

३) वैकल्पिक/प्राकृतिक उपाय

आयुर्वेदमा आँवला, हरिद्रा (हल्दी), गिलोय आदि उपयोगी मानिन्छ।
तोरीको तेल वा अजवाइनको तेलले प्रभावित भागमा मालिस गर्दा लाभ हुने अनुभवहरू पाइएका छन्।

सामाजिक दृष्टिकोण

नेपालमा अझै पनि सेतो ड्युबी भएका मानिसलाई ‘छुताउने’, ‘अनौठो रोग भएको’ भन्ने गलत धारणा छ। यसले बिरामीमा आत्मविश्वास घटाउने र मानसिक आघात दिने गरेको छ। चिकित्सकहरूको भनाइ छ – यो रोग न त संक्रामक हो न त शारीरिक रूपमा अरूलाई असर पार्ने खालको। त्यसैले समाजले गलत बुझाइ हटाउनुपर्छ।

मानवअधिकारकर्मीहरूको तर्क छ, छालामा दाग आएको मात्र आधारमा कसैलाई अपमान गर्नु वा हेप्नु सामाजिक अन्याय हो।

डाक्टरलाई कहिले देखाउने ?

दाग छिट्टै बढ्न थालेमा
अनुहार वा संवेदनशील भागमा फैलिँदा
मानसिक तनाव हुने गरी ठूलो प्रभाव पारेमा
अन्य स्वास्थ्य समस्या (थाइराइड, मधुमेह) सँग जोडिएको आशंका भएमा

विशेषज्ञको भनाइ

कीर्तिपुर अस्पतालका छाला रोग विशेषज्ञ डा. रविन श्रेष्ठ भन्छन्, “सेतो ड्युबी रोग एकदमै पुरानो भए पनि आजसम्म यसको पूर्ण उपचार छैन। तर नयाँ प्रविधि र औषधिले धेरै बिरामीलाई सामान्य जीवन बिताउन सहयोग गरेको छ। उपचारसँगै आत्मबल र समाजको सहयोग पनि उत्तिकै जरुरी हुन्छ।”

उनको सुझाव छ, रोग देखिएसँगै छालारोग विशेषज्ञसँग सल्लाह लिनुहोस्, घरेलु उपाय मात्रैमा निर्भर नबस्नुहोस्।

निष्कर्ष

सेतो ड्युबी कुनै संक्रामक रोग होइन, तर यसले बिरामीको मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक जीवनमा ठूलो असर पार्छ। समयमै उपचार, सही आहार, तनाव नियन्त्रण र समाजको सहयोगले यसलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। अझै पनि यसबारे सचेतना फैलाउनु आवश्यक छ, ताकि बिरामीले लाज नभई आत्मविश्वासका साथ जीवनयापन गर्न सकून्।