तनहुँ ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा थाइराइडसम्बन्धी रोग तीव्र रूपमा बढिरहेको स्वास्थ्य विज्ञहरूले बताएका छन्। पहिले मुख्यतः हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा मात्र देखिने गरेको यो रोग अहिले शहर, बजार र तराई क्षेत्रमा पनि व्यापक भएको छ। जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, खानपान, मानसिक तनाव, प्रदूषण, वंशाणुगत कारण र आयोडिनको कमी यसका प्रमुख कारणका रूपमा देखिन्छन्।
थाइराइड ग्रन्थि घाँटीको अगाडिको भागमा पर्ने सानो तर महत्वपूर्ण ग्रन्थि हो। यसले शरीरमा आवश्यक थाइराइड हर्मोन (T3 र T4) उत्पादन गर्छ, जुन हर्मोनले हाम्रो शरीरको ऊर्जा, तौल, मुटुको धड्कन, पाचन प्रणाली, प्रजनन प्रणाली र मानसिक स्वास्थ्यलाई सन्तुलनमा राख्छ। यसलाई शरीरको “इन्जिन” वा “कन्ट्रोल सिस्टम” पनि भनिन्छ। तर जब यो ग्रन्थि असन्तुलित हुन्छ, तब थुप्रै स्वास्थ्य समस्या देखापर्छन्।
थाइराइडका प्रकार
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार थाइराइड समस्याका दुई प्रमुख प्रकार छन् :
- हाइपोथाइराइडिज्म (Hypothyroidism)
– यस अवस्थामा शरीरमा थाइराइड हर्मोन कम मात्रामा उत्पादन हुन्छ।
– यसले शरीरको काम गर्ने गति ढिलो बनाइदिन्छ।
– लक्षणहरूमा निरन्तर थकाइ, तौल बढ्नु, कब्जियत, छालामा सुख्खापन, चिसो धेरै लाग्नु, कपाल झर्नु, मासिक धर्म अनियमित हुनु, अनुहार सुन्निनु र मानसिक सुस्तता पर्दछन्। - हाइपरथाइराइडिज्म (Hyperthyroidism)
– यस अवस्थामा शरीरमा अत्यधिक थाइराइड हर्मोन उत्पादन हुन्छ।
– यसले शरीरलाई असामान्य रूपमा सक्रिय बनाइदिन्छ।
– लक्षणहरूमा मुटु छिटो धडक्नु, निद्रा नलाग्नु, हात काँप्नु, तौल घट्नु, आँखासम्म बाहिर निस्किनु, मानसिक अस्थिरता, पसिना धेरै आउनु र उच्च रक्तचाप पर्दछन्।
नेपालमा विशेष गरी हाइपोथाइराइडिज्म बढी देखिने गरेको छ भने केही बिरामीमा हाइपरथाइराइडिज्म र गॉयटर (घाँटी सुन्निने अवस्था) पनि देखिन्छ।
नेपालमा थाइराइडको अवस्था
नेपालमा १९७० दशकसम्म आयोडिनको कमीका कारण धेरै मानिसलाई घाँटी सुन्निने (गॉयटर) समस्या थियो। त्यसबेलादेखि सरकारले “आयोडिनयुक्त नुन” अभियान सञ्चालन गर्यो। यस अभियानले प्रारम्भिक रूपमा राम्रो सफलता पाए पनि अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रमा आयोडिन अभावजन्य समस्या पूर्ण रूपमा हटेको छैन।
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद् (NHRC) को एक अध्ययनअनुसार ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने महिलामध्ये करिब २५–३० प्रतिशत महिलामा थाइराइड हर्मोन असन्तुलन पाइएको छ। शहरी क्षेत्रमा पनि जीवनशैली, तनाव र प्रदूषणका कारण नयाँ बिरामीको संख्या बढिरहेको छ।
विशेषज्ञका अनुसार नेपालमा महिलाहरू पुरुषको तुलनामा करिब पाँच गुणा बढी थाइराइड रोगबाट पीडित हुने गरेका छन्। गर्भवती महिलामा त झन् यो रोगको जोखिम बढी हुन्छ।
थाइराइड परीक्षण र पहिचान
थाइराइडको समस्या छ वा छैन भन्ने थाहा पाउन सबैभन्दा सामान्य तरिका रगत परीक्षण हो।
- TSH (Thyroid Stimulating Hormone) : थाइराइड सक्रिय छ वा छैन भन्ने थाहा दिन्छ।
- T3 र T4 : शरीरमा उत्पादित हर्मोनको स्तर पत्ता लगाउँछ।
कहिलेकाहीँ, थाइराइडमा गाँठो वा मासु पलाएको शंका लागेमा अल्ट्रासाउन्ड, FNAC (Fine Needle Aspiration Cytology) वा थाइराइड स्क्यान गर्नुपर्ने हुन्छ।
थाइराइड रोगका कारण
थाइराइड रोगका कारणहरू विभिन्न हुन्छन्।
- आयोडिनको कमी वा बढी सेवन
- वंशाणुगत कारण – परिवारमा कसैलाई थाइराइड भए अर्को पुस्तामा पनि हुने सम्भावना।
- स्व-प्रतिरक्षा रोग (Autoimmune diseases) – जस्तै Hashimoto’s thyroiditis वा Graves’ disease।
- तनाव र जीवनशैली – अनियमित खानपान, अत्यधिक तनाव, निन्द्राको कमी।
- गर्भावस्था र हर्मोनल असन्तुलन।
उपचारका उपाय
थाइराइड रोगको उपचार रोगको प्रकारअनुसार फरक–फरक हुन्छ।
- हाइपोथाइराइडिज्म : आजीवन औषधि (जस्तै Levothyroxine) खानुपर्छ।
- हाइपरथाइराइडिज्म : औषधि, रेडियो–आयोडिन थेरापी वा गम्भीर अवस्थामा शल्यक्रिया।
- नियमित परीक्षण र चिकित्सकको सल्लाह अत्यन्त जरुरी हुन्छ।
जीवनशैली र रोकथाम
विशेषज्ञहरूका अनुसार थाइराइड नियन्त्रण गर्न सजिलो उपाय भनेकै नियमित जीवनशैली हो।
- आयोडिनयुक्त नुनको प्रयोग।
- पर्याप्त तरकारी, फलफूल र प्रोटिनयुक्त आहार।
- तैलीय र अत्यधिक प्रोसेस्ड खाना कम गर्नु।
- दैनिक व्यायाम र योग–ध्यान।
- पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापन।
- थाइराइड रोगको लक्षण देखिएमा तुरुन्तै स्वास्थ्य परीक्षण गर्नु।
सरकार र स्वास्थ्य संस्थाहरूको प्रयास
नेपाल सरकारले थाइराइड नियन्त्रणका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। विद्यालयस्तरमै “आयोडिन नुनको प्रयोग” सम्बन्धी चेतनामूलक कार्यक्रम, ग्रामीण क्षेत्रमा निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर र अस्पतालमा परीक्षण सुविधा विस्तार जस्ता काम भइरहेको छ।
तर अझै गाउँघरका धेरै महिलाहरू स्वास्थ्य परीक्षणको सुविधा नपाएर थाइराइड रोग गम्भीर भएपछि मात्र अस्पताल पुग्ने गरेका छन्। यसले दीर्घकालीन समस्या र कहिलेकाहीँ जीवन नै जोखिममा पार्छ।
विशेषज्ञको चेतावनी
त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल (TUTH) का एन्डोक्राइनोलोजी विभागका चिकित्सकका अनुसार, “थाइराइड रोग सामान्य देखिए पनि समयमै उपचार नगरेमा मुटु, मृगौला, प्रजनन प्रणाली र मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्छ।”
त्यसैले, थाइराइडको प्रारम्भिक परीक्षणलाई अनिवार्य बनाउनु आवश्यक छ। विशेष गरी ३० वर्षभन्दा माथि उमेर भएका महिला, गर्भवती महिला, र परिवारमा थाइराइडको इतिहास भएकाले नियमित परीक्षण गराउनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।
निष्कर्ष
नेपालमा थाइराइड रोग बढ्दै गएको सन्दर्भमा यसबारे जनचेतना फैलाउनु अहिलेको आवश्यकता बनेको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालय, स्थानीय सरकार, विद्यालय र सञ्चारमाध्यमहरूले संयुक्त रूपमा अभियान चलाउन सके यसलाई रोकथाम गर्न सकिन्छ।
थाइराइड रोग जीवनभरि सताउन सक्ने समस्या भए पनि समयमै पत्ता लगाएर औषधि सेवन र जीवनशैली सुधार गर्न सके सामान्य जीवन सहजै बिताउन सकिन्छ।
