तनहुँ ३० श्रावण —
नेपालमा क्यान्सरका बिरामीमध्ये पेट र आन्द्रासम्बन्धी क्यान्सरको संख्या पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेख्य रूपमा बढिरहेको छ। तीमध्ये आन्द्राको क्यान्सर — जसलाई चिकित्सकीय भाषामा कोलोरेक्टल क्यान्सर (Colorectal Cancer) भनिन्छ — एक मौन तर घातक रोग हो।
यस रोगको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको प्रारम्भिक चरणमा स्पष्ट लक्षण नदेखिनु हो। धेरै बिरामीमा यो रोग तब मात्र पत्ता लाग्छ जब अवस्था मध्यम वा अन्तिम चरणमा पुगिसकेको हुन्छ। त्यसबेला उपचार कठिन मात्र होइन, कहिलेकाहीँ असम्भवजस्तै बन्छ।
१. आन्द्राको क्यान्सर के हो?
आन्द्राको क्यान्सर भनेको ठूलो आन्द्रा (Large Intestine) वा मलाशय (Rectum) मा हुने घातक ट्युमर हो।
यो प्रायः पोलिप (Polyp) नामक सानो मासुबाट सुरु हुन्छ, जुन प्रारम्भिक अवस्थामा हानिरहित हुन्छ तर समयसँगै क्यान्सरमा रूपान्तरण हुन सक्छ।
क्यान्सर हुनासाथ आन्द्राको भित्ताको कोषहरू अनियन्त्रित रूपमा बढ्न थाल्छन्, जसले दिसा पास गर्ने मार्ग अवरुद्ध गर्न सक्छ र शरीरको अन्य भागमा पनि फैलिन सक्छ।
२. रोगको प्रकार
आन्द्राको क्यान्सर मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकृत हुन्छ —
- Colon Cancer — ठूलो आन्द्रामा हुने क्यान्सर
- Rectal Cancer — मलाशयमा हुने क्यान्सर
यी दुवैलाई मिलाएर “Colorectal Cancer” भनिन्छ।
३. प्रारम्भिक चरण किन मौन रहन्छ?
विशेषज्ञका अनुसार, प्रारम्भिक चरणमा आन्द्राको क्यान्सरका लक्षणहरू साधारण कब्जियत, पखाला, पेट दुखाइ वा दिसामा सानो मात्र रगतजस्ता लक्षणसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। धेरैले यसलाई सामान्य पाचन समस्या ठानी बेवास्ता गर्छन्।
डा. अर्जुन केसी, पेट–आन्द्रा विशेषज्ञका अनुसार —
“आन्द्राको क्यान्सर प्रारम्भिक चरणमा ‘साइलेंट किलर’ हो। बिरामीले लक्षण गम्भीर नभएको ठान्दा रोग चुपचाप फैलिँदै जान्छ।”
४. लक्षणहरू
प्रारम्भिक लक्षण
- दीर्घकालीन कब्जियत वा पखाला
- टायलट पछि पनि पेट पूर्ण सफा नभएको महसुस
- हल्का पेट दुखाइ
- दिसामा सानो मात्र रगत
उन्नत चरणका लक्षण
- दिसासँग बढी रगत आउनु
- पेटमा गाँठो महसुस हुनु
- लगातार थकाइ र कमजोरी
- अनावश्यक रूपमा तौल घट्नु
- दिसा सुस्त वा पतलो हुन थाल्नु
- पेट फुल्नु र ग्यास
५. जोखिम कारक
आन्द्राको क्यान्सर हुने सम्भावना बढाउने कारणहरूमा —
- उमेर — ५० वर्षपछि जोखिम बढ्छ।
- आनुवंशिक कारण — परिवारमा आन्द्राको क्यान्सरको इतिहास भए।
- पोलिपको इतिहास — पहिले पोलिप देखिएको भए।
- आहार — बढी बोसोयुक्त, प्रशोधित (Processed) खाना, कम फाइबरयुक्त आहार।
- धूम्रपान र मदिरा — दीर्घकालीन सेवनले जोखिम बढाउँछ।
- व्यायामको कमी — Sedentary lifestyle।
- पुराना आन्द्रा रोग — क्रोहन डिजिज (Crohn’s Disease), अल्सरेटिभ कोलाइटिस (Ulcerative Colitis)।
६. रोग कसरी विकास हुन्छ?
आन्द्राको भित्तामा सानो पोलिप बन्ने
↓
समयसँगै पोलिप बढ्दै जानु
↓
कोषहरूमा असामान्य परिवर्तन (Dysplasia)
↓
घातक कोषहरूको वृद्धि
↓
क्यान्सर बनेर आन्द्राको भित्तामा फैलिनु
↓
लसिका प्रणाली वा रगतमार्फत शरीरका अन्य भागमा फैलिनु
यो प्रक्रिया सामान्यतया १०–१५ वर्षसम्म चुपचाप चल्न सक्छ, जसका कारण प्रारम्भिक स्क्रिनिङ अति महत्वपूर्ण हुन्छ।
७. नेपाल र विश्वको तथ्यांक
विश्व
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) अनुसार, प्रत्येक वर्ष करिब १९ लाख नयाँ कोलोरेक्टल क्यान्सरका केस देखिन्छन्, जसमा करिब ९.३ लाख मृत्यु हुन्छ। यो फोक्सोको क्यान्सरपछि दोस्रो सबैभन्दा घातक क्यान्सर हो।
नेपाल
क्यान्सर अस्पतालहरूको तथ्यांकअनुसार, नेपालमा हरेक वर्ष करिब १५००–२००० नयाँ आन्द्रा क्यान्सरका बिरामी पत्ता लाग्छन्। तर विशेषज्ञहरू भन्छन् — वास्तविक संख्या अझ बढी हुन सक्छ किनभने धेरै बिरामी ग्रामीण क्षेत्रमा परीक्षण नै गराउँदैनन्।
८. प्रारम्भिक निदानका उपाय
- कोलोनोस्कोपी — आन्द्राभित्र क्यामेरा पठाएर पोलिप वा ट्युमरको जाँच।
- फिकल ओकल्ट ब्लड टेस्ट (FOBT) — दिसामा रगतको अणुस्तरको परीक्षण।
- CT Colonography — विशेष CT स्क्यान।
- बायोप्सी — ट्युमरको नमूना निकालेर परीक्षण।
विशेषज्ञहरू ५० वर्षपछि हरेक १० वर्षमा एकपटक कोलोनोस्कोपी गर्न सिफारिस गर्छन्। जोखिम समूहका लागि अझ चाँडै सुरु गर्नुपर्छ।
९. उपचारका विकल्प
१. शल्यक्रिया (Surgery)
प्रारम्भिक चरणमा क्यान्सर भएको भाग हटाइन्छ।
२. किमोथेरापी
औषधिबाट क्यान्सर कोषहरू नष्ट गर्ने।
३. रेडियोथेरापी
विकिरण प्रयोग गरेर ट्युमर घटाउने वा नष्ट गर्ने।
४. टार्गेटेड थेरापी
क्यान्सर कोषका विशेष अणुहरूलाई लक्षित गर्ने उपचार।
५. इम्युनोथेरापी
शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई क्यान्सरसँग लड्न सक्षम बनाउने।
१०. उपचारपछि जीवनशैली
- नियमित स्वास्थ्य परीक्षण
- फाइबरयुक्त आहार
- धूम्रपान र मदिरा पूर्ण रूपमा त्याग्नु
- मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान
- व्यायाम र सक्रिय जीवनशैली
११. रोकथामका उपाय
- आहारमा सुधार — फलफूल, हरियो तरकारी, साबुत अन्न बढी खाने।
- व्यायाम — दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट।
- धूम्रपान र मदिरा त्याग।
- वजन नियन्त्रण।
- नियमित स्क्रिनिङ — विशेषगरी जोखिम समूहका लागि।
१२. जनचेतना र चुनौती
नेपालमा आन्द्रा क्यान्सरबारे जनचेतना अझै न्यून छ। पेटको समस्या हुँदा धेरैले घरेलु उपचार वा फार्मेसीको औषधिमा भर पर्छन्।
विशेषज्ञहरूको भनाइमा, “प्रारम्भिक चरणमै परीक्षण गराउने संस्कार विकास नगरीकन यो रोग नियन्त्रणमा ल्याउन गाह्रो हुन्छ।”
